Wie ben ik? Het is een van die vragen die zo vertrouwd zijn dat we zelden stilstaan bij het type antwoord dat we erop geven. En toch is dat type antwoord verrassend uniform. We beschrijven onszelf in termen van stabiele eigenschappen: kenmerken die we “hebben,” die ons definiëren en die min of meer vaststaan. Intelligentie, persoonlijkheid, talent, motivatie: het zijn dingen die we bezitten in een bepaalde hoeveelheid, als vloeistof in een glas. Maar klopt dat beeld eigenlijk wel?

Een boek over een andere kijk op de mens

Over ongeveer twee weken verschijnt mijn nieuwe boek De Dynamische Mens: Voorstel voor een nieuwe psychologie. Het boek stelt dat het statische mensbeeld, het wijdverbreide idee dat mensen dragers zijn van vaste eigenschappen, niet houdbaar is. Niet als beschrijving van hoe mensen functioneren, niet als verklaring van gedrag, en niet als basis voor beleid of begeleiding. Het biedt een alternatief: een dynamisch, interactionistisch mensbeeld dat beter aansluit bij wat wetenschappelijk onderzoek ons inmiddels laat zien.

Waarom dit boek?

Het statische mensbeeld biedt een gevoel van orde en voorspelbaarheid. Als je weet wat voor type iemand is, weet je wat je kunt verwachten. Maar dat gevoel van orde komt met een hoge prijs. Wanneer we falen in iets dat ons niet ligt, zeggen we “zo ben ik nu eenmaal,” en daarmee sluiten we de mogelijkheid af dat het anders zou kunnen. In onderwijs, organisaties en de samenleving als geheel werkt het statische mensbeeld als een rem op ontwikkeling, omdat het de aandacht richt op wat iemand is in plaats van op de omstandigheden die beter functioneren mogelijk zouden maken.

Decennia aan onderzoek, vanuit uiteenlopende disciplines, ondermijnen dit beeld. De intra-individuele variabiliteit in gedrag blijkt enorm: dezelfde persoon gedraagt zich in de ene situatie heel anders dan in de andere (Fleeson, 2001). Emoties en motivatie zijn geen vaste categorieën maar dynamische constructies die ontstaan in de interactie tussen persoon en context (Barrett, 2017). Psychologische interventies werken niet als biljartballen die een voorspelbaar effect produceren, maar als deuropeners die mogelijkheden openen zonder de uitkomst te determineren (Kauffman, 2019).

Enablement en deuropeners

Een van de centrale begrippen in het boek is enablement, afkomstig uit het werk van de complexiteitswetenschapper Stuart Kauffman. Waar de klassieke wetenschap zoekt naar oorzaken die effecten determineren (entailing laws), beschrijft enablement een ander type proces: het creëren van voorwaarden waarbinnen nieuwe mogelijkheden ontstaan, zonder dat van tevoren vaststaat welke. Die gedachte vertaal ik naar de psychologie met het begrip deuropener: een contextfactor die de mogelijkheidsruimte van een persoon vergroot. Een leraar die groeimindsetondersteunende feedback geeft, een organisatiecultuur die psychologische veiligheid biedt, een coach die autonomie-ondersteunend werkt: het zijn deuropeners. Ze veroorzaken niet rechtstreeks een bepaalde uitkomst, maar maken uitkomsten mogelijk die zonder hen niet zouden zijn ontstaan.

Het complementaire begrip is de deursluiter: een contextfactor die mogelijkheden afsluit of verhult. Soms weet iemand niet eens dat er een deur is die open zou kunnen gaan. Die onzichtbaarheid, de plafondillusie, is een van de krachtigste mechanismen waardoor het statische mensbeeld zichzelf in stand houdt.

Het Cyclisch Model van Betekenisvolle Progressie

Het boek presenteert het Cyclisch Model van Betekenisvolle Progressie (CMBP), dat beschrijft hoe mensen vooruitgang boeken door een cyclisch samenspel van mindset, motivatie en actie. Het model bouwt voort op de zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan, de mindsettheorie van Dweck en collega’s, en het recente onderzoek naar meaning systems van Yeager. Het laat zien hoe kleine initiële verschillen in context via cumulatieve processen tot grote verschillen in ontwikkeling kunnen leiden, en hoe contexten zo kunnen worden ingericht dat ze als deuropener werken.

De wetenschappelijke basis

De synthese in De Dynamische Mens steunt op vier typen bewijs, geordend van het sterkst onderbouwde naar het meest tentatieve. Het empirische fundament wordt gevormd door onder andere de zelfdeterminatietheorie, het groeimindsetonderzoek (inclusief de grootschalige NSLM-studie en het recente FUSE-onderzoek), en het werk van Fleeson over intra-individuele variabiliteit. Daarnaast integreert het boek theoretisch werk van Kauffman over enablement, van Barrett over relationeel realisme en predictive processing, en van Sternberg over de wisselwerking tussen persoon, taak, situatie en interactie. Het boek is expliciet over wat stevig staat, wat plausibel maar voorlopig is, en wat speculatief. Het presenteert zichzelf als een conjecturale synthese: een onderbouwd voorstel dat uitnodigt tot verdere toetsing.

Het opener-symbool

Op de omslag van het boek staat het opener-symbool: een uiteenlopende lijn die visueel uitdrukt wat enablement conceptueel beschrijft. Waar een pijl suggereert dat oorzaak A leidt tot gevolg B, laat de opener zien dat een deuropener een ruimte opent waarin meerdere, niet van tevoren bepaalbare uitkomsten mogelijk worden. Het symbool keert in het boek terug als visuele markering van het enablement-denken.

Over het boek

De Dynamische Mens: Voorstel voor een nieuwe psychologie verschijnt bij Just-in-Time Books. Het boek bevat een inleiding, zeven hoofdstukken en een afsluitende conjecturale synthese, en is voorzien van een personen- en zakenregister. Het omslagontwerp is van Brent New Design.

ISBN: 9789079750160

Het boek zal binnenkort te bestellen zijn via progressiegerichtwerken.nl/boekenshop en via de reguliere boekhandel. Zodra de exacte verschijningsdatum bekend is, zal ik die hier melden.