Je zit midden in een gesprek en terwijl je praat, hoor je jezelf een zin beginnen waarvan je direct voelt: ik neem een verkeerde afslag. Misschien merk je als progressiegerichte leidinggevende of coach dat je irritatie laat doorsijpelen, of dat je een vraag stelt die de ander passief maakt. Op zo’n moment heb je twee keuzes: de ingeslagen weg vervolgen en hopen dat je de bestemming toch bereikt, of direct op de rem trappen en het stuur omgooien. Dit proces van jezelf ‘betrappen’, hardop stoppen en direct herformuleren noemen we systematische zelfcorrectie. Het is een vaardigheid die het verschil kan maken tussen een stroef lopend gesprek en een interactie waarin daadwerkelijk progressie wordt geboekt.
Een valse start herstellen
Laten we kijken naar een voorbeeld. Stel, een projectleider (Mark) ziet dat zijn collega (Lisa) een belangrijke deadline dreigt te gaan missen. Mark voelt de urgentie en stapt op haar af.
Mark: “Zeg Lisa, we hebben echt geen tijd te verliezen, waarom is dit nog steeds niet af?” Nog terwijl hij de zin uitspreekt, ziet Mark Lisa’s blik verstarren. Hij realiseert zich: Ik ben aan het duwen vanuit mijn eigen ongeduld. Ik vraag naar de oorzaak van het falen (defectgericht), wat haar alleen maar defensief zal maken. In plaats van door te denderen, past hij systematische zelfcorrectie toe.
Mark (breekt zijn zin af): “…Of nee, wacht, dat is niet de vraag die ik wil stellen. Heb jij even een momentje om te bespreken hoe je die deadline vrijdag toch kunt gaan halen?”
Door zijn zin af te breken en te herformuleren, verandert Mark de dynamiek. Voor Lisa is het veel gemakkelijker om op de gecorrigeerde versie te reageren dan op een initiële versie. De kans dat het gesprek soepel verdergaat is daarvoor veel groter.
Het belangrijke effect van de taal die je gebruikt
De term systematische zelfcorrectie kwam ik ooit tegen in het werk van Steve de Shazer, een pionier op het gebied van oplossingsgerichte gespreksvoering. In zijn boek Words Were Originally Magic (1994) beschrijft hij hoe taal niet slechts een neutraal transportmiddel is, maar onze realiteit schept. De Shazer trainde zichzelf om te luisteren naar zijn eigen woorden alsof hij een buitenstaander was. Hoorde hij zichzelf bijvoorbeeld vragen: “Waarom heb je dat gedaan?”, dan realiseerde hij zich direct dat hij daarmee zocht naar oorzaken of rechtvaardiging, wat de ander vaak passief maakt. Hij corrigeerde zichzelf dan ter plekke: “…Of liever gezegd: hoe wist je dat dat op dat moment de juiste stap was?” Met die kleine correctie veranderde hij de realiteit van het gesprek: van een zoektocht naar oorzaken (waarom) naar een erkenning van competentie (hoe).
Waarom noemde hij het systematisch? Omdat de correctie niet willekeurig is. Je corrigeert jezelf langs de meetlat van een effectief systeem (in zijn geval was dat het systeem van oplossingsgerichte therapeutische interventies).
De progressiegerichte norm als basis
Voor de progressiegerichte professional is systematische zelfcorrectie een waardevolle techniek. Binnen deze aanpak werken we met specifieke sets van gesprekstechnieken, vormen en tools. Bij al deze technieken hoort een bepaalde progressiegerichte norm: een beschrijving van hoe je ze effectief toepast. In de praktijk past niemand die norm altijd perfect toe. Oude patronen zijn hardnekkig. De ‘systematiek’ in de correctie zit hem erin dat je jouw reflex onmiddellijk toetst aan die progressiegerichte norm. Je hoort jezelf afwijken en stuurt direct bij naar de juiste formulering. In de onderstaande tabel zie je enkele voorbeelden.
| Situatie / Ander zegt | Initiële reactie (je verkeerde afslag) | Systematische zelfcorrectie (terug naar de norm) |
| Iemand levert werk dat nog niet voldoet. | Dit stuk is zo niet bruikbaar. De link naar de praktijk is veel te onduidelijk. | …Ho, wacht, ik vergeet iets belangrijks te noemen. De eerste drie onderdelen vormen denk ik een prima basis. Onderdeel vier moet denk ik verder uitgewerkt worden. Zullen we even bespreken hoe je dat kunt doen? |
| Medewerker legt uit dat hij denkt een bepaalde taak niet te hoeven uitvoeren. | Dit hoort wel degelijk bij jouw functie. Dit moet je gewoon doen! | … Wacht, ik moet dit beter uitleggen. De reden waarom het belangrijk is dat jij ook deze taak uitvoert is X. Zie je al voor je hoe je deze taak kunt gaan uitvoeren? |
| Iemand klaagt over een ander. | Heb je zelf niet door dat jij precies hetzelfde doet? | … Herstel. Ik realiseer me dat dit niet zo’n behulpzame reactie is. Even opnieuw: Hoe wil je graag dat je samenwerking met die collega eruit komt te zien? |
Samenvattend
Fouten maken in een gesprek is menselijk. Het onderscheidende kenmerk van een progressiegerichte professional is niet dat hij nooit een ‘verkeerde’ zin begint, maar dat hij het vermogen heeft tot systematische zelfcorrectie. Door je eigen zinnen halverwege te onderbreken en direct te herformuleren (“Ho, wat ik eigenlijk wil vragen is…”), modelleer je niet alleen doelgerichtheid, maar bewaak je ook actief de kwaliteit van de interactie. Je laat zien dat je de principes van progressiegericht werken serieus neemt, juist op het moment dat het even lastig wordt.
Referentie: De Shazer, S. (1994). Words Were Originally Magic. New York: W.W. Norton & Company.
0 reacties